İlim ve İrade Delili

M. Fethullah Gülen · Vaaz · 28 Şubat 1975 · "Tevhid Delilleri" serisinin üçüncü vaazı

Geçen derste madde ezelî değildir, öyleyse kadîm ve bâkî olan Allah'tır denmişti. Bu derste Hocaefendi bir adım ileri gidiyor: Kâinattaki her iş bir ilim ve bir irade ister. Cami, araba kazası, matbaa, kırk bin kişilik ordu, bir proteindeki kırk bin atom, kulübesinde oturan kör adam ve güneşle aramızdaki mesafe... Hepsi aynı soruyu sorduruyor: Bu, tesadüfle olur mu?

Bu yazı yukarıdaki videoyu bölüm bölüm izliyor. Anlatım vaazdaki gibidir; tablolar, Risale-i Nur karşılıkları ve kaynak notları açılır kutulardadır. Videoda ekranın altındaki altın şeritler Risale-i Nur'dan karşılık gelen yerleri, mavi şeritler 1975'te verilen rakamların bugünkü değerini gösterir.

I — Vaazın âyeti

"Rabbinize kulluk edin"

Vaaz besmele ve Bakara sûresinin 21-22. âyetleriyle açılıyor. Suat Yıldırım mealiyle: "Ey insanlar! Hem sizi, hem de sizden önceki insanları yaratan Rabbinize ibadet ediniz. Böyle yapmakla her türlü zarardan korunmayı ümid edebilirsiniz. O Rabbinize ki yeryüzünü size bir döşek, göğü de bir kubbe yaptı. Gökten yağmur indirip, onunla size rızık olarak çeşitli mahsuller çıkardı. Öyleyse siz gerçeği bilip dururken sakın Rabbinize eş koşmayın!" (Bakara 2:21-22)

Hocaefendi âyetin yeryüzünü "döşek" ve "sofra" olarak anmasını dersin anahtarı yapıyor: Allah kâinatı tefekkür edelim diye bir kitap gibi önümüze sermiştir; nimetlerinin tadına bakmak dahi, Allah hesabına olduktan sonra, ibadettir.

II — Kâinat bir kitap

Okumayan geride kalır

"Allah kâinatı tefekkür edelim diye bir kitap mahiyetinde bize takdim etmiştir." Düşünülmeyen, mütalaa edilmeyen bir kitabı Allah yazmayacağına göre, o kitabı okumayanlar, yaratılışındaki hikmete akıl erdiremeyenler geridir, gericidir.

Hocaefendi'nin ölçüsü nettir: Sokakta dolaşmak, çiçek koklamak, meyvenin tadına bakmak dahi, tadıp Hâlık'ına şükredenin elinde ibadet sırasına geçer. Ders alan sınıf geçer; Allah nazarında kıymet kazanır.

III — Kıdem, vücud, beka

Madde ezelî değildir

Hocaefendi geçen dersi hatırlatıyor: Allah vardır (vücud), evveli yoktur (kıdem), evveli olmayanın âhiri de olmaz (beka). Kâfir ezeliyeti maddeye ve enerjiye verir; mü'min ezeliyeti ve ebediyeti Allah'a verir. "Biz versek de vermesek de Allah kadîmdir." Deliller, kalbimizdeki marifet istidadı üzerine konan tozu silmek içindir.

Maddenin ezelî olmadığını üç yoldan gösteriyor: Termodinamik kanunu güneşlerin harareti kaybettiğini söyler; bir gün sönecektir. Sönecek olanın başı da vardır. "Mâ sebete kıdemuhû imtenea ademuhû": kıdemi sabit olanın yok olması muhaldir. Öyleyse kadîm olan madde değil, Allah'tır; madde Allah'ın kayyûmiyetiyle ayakta durur. Ezel, uzun bir zamanın başı değildir; sonsuz zamandır.

IV — Bugünkü ders: irade ve ilim

Her şey O'nu tesbih eder

Bugünkü ders Allah'ın irade sıfatı üzerinedir; irade sıfatına tâli derecede ilim sıfatı da ona eşlik eder. Hocaefendi geçen haftalarda okunan Nûr sûresinin 35. âyetini hatırlatır (Suat Yıldırım meali: "Allah göklerin ve yerin nurudur...") ve sorar: İrade sıfatının ışığı altında vücud-u ilâhîye nasıl bakacağız?

Cevabı İsrâ sûresi verir (Suat Yıldırım meali): "Hiçbir şey yoktur ki O'na hamd ile tenzih etmesin. Ne var ki siz onların bu tenzih ve takdislerini iyi anlayamazsınız" (İsrâ 17:44). Tesbih etmek ne demektir? Her şey, kendine mahsus lisanıyla, kâinatta Allah'tan başka yaratıcı olmadığını söyler. "Anlayamazsınız" sözü ise düşünmeden kaçanlara, taakkul etmeden kaçanlara aittir; işin içine girip ilim yoluyla nüfuz edene anlaşılır.

V — Salavat ile tefekkür

Bir teşbih

Hocaefendi dinleyene bir teşbih kuruyor: "Size desem ki, Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadis-i şerifinde şöyle ferman ediyor: 'Cuma günü on defa salât ü selâm okursanız, melekler size bin tane salât ü selâm okur.' Bu, size bir sevap kapısı açma, Resûl-i Ekrem'e nazarlarınızı müteveccih kılma, Allah'ın rızası yolunda sizi kamçılama demektir. Fakat aynı şeyi değişik bir şekilde de size söylesem, aynı kanaatle o meseleye eğilmeniz icap eder. Allah'ın bir âyetini kâinatta düşünseniz, o âyetten bir hüzme bir mânâ alsanız, arı gibi kalbinize yerleştirseniz, Allah o tefekkürle size bin hasene yazacaktır desem..."

İkinci nokta: Allah'ın yarattığı kâinattan hüzme hüzme elde edeceğimiz malumat, sanki dinin ruhuna yabancıymış gibi, uzun asırlar camiden ve cemaatten uzak tutulmuştur. "Bu bizim irfansızlığımıza verilmelidir." Hocaefendi'ye göre "ulûm ve fünunu, maârif-i müsbeteyi camiye getireceksin". Ve şöyle devam eder: "Kalp ve kafa izdivacını yapacaksın. Kalp kafayı talâk-ı selâseyle boşadığı günden beri, kalp kafadan ayrıldığı günden beri mü'minler yüzüstü sürünmektedir. Mü'minin tekrar doğrulup ayağa kalkması bu kalp ve kafa izdivacına bağlıdır. Kalp kafa evlendiği zaman bundan marifet-i ilâhî doğacaktır ve mü'minlerin yüzü gülecektir."

VI — Kâinat için üç ihtimal

Tesadüf şurada olur, şurada olmaz

Kâinatın mevcudiyetini gözle, teleskopla, mikroskopla görüyoruz. Onu ya Allah yaratmıştır, ya atomlar kafa kafaya verip anlaşmıştır, ya da rastlantıyla olmuştur. Hocaefendi ikinci şıkkı "safsata" diye bir kenara koyup üçüncüyü tahlil ediyor: Tesadüfü bazen mümkün görürüz; fakat öyle haller olur ki tesadüfü orada mümkün görmek, birden ona on çeşit sıfat yüklemek demektir. Nizam ve intizam hem varlığı hem iradeyi gösterir.

"Size tesadüfün mümkün olduğu ve muhal olduğu bazı misalleri sıralayayım." Vaazın omurgası bundan sonra gelen misallerdir.

VII — Cami ve üst üste rahleler

Rakamlar yükseldikçe tesadüf azalır

Camiye girip üst üste konmuş üç rahle görsek: altta bir numara, üstünde iki, onun üstünde üç. Yanında eli kolu bağlı, gözleri görmeyen âciz bir çocuk. İki kişi münakaşaya tutuşsak: Bu rahleleri sırasına göre bu çocuk mu koydu, yoksa rastlantı mı? Üç rahleye bir ihtimal verilebilir. Fakat rahleler çoğaldıkça tesadüf o nispette azalır: altı rahle, on rahle, yüz rahle... "Tesadüfler, matematikte rakamların yükselmesiyle ters orantılıdır, diyorlar. Makûsen mütenasip diyorlardı eskiler buna."

Ya caminin kendisi? Bir rüzgâr mermerleri getirse, bir başkası üst üste koysa, bir başkası kubbede taşları baş başa verdirse, bir diğeri horasanı döküp demir bağlarla bağlasa... Peş peşe rastlantıyla cami olur mu? Hocaefendi araya bir not düşer: "Ben bunların hiçbirisine tesadüf demiyorum. Şuraya konan tek rahlenin, tek rahlenin dahi mevcudiyetine tesadüf demiyorum. Çünkü o dahi bir iradeli birisi tarafından konmuştur."

VIII — Araba ve sarık

Halkalar arttıkça tesadüf hakkını kaybeder

Hocaefendi o gün başına geleni misal yapıyor: "Kendi cübbemi kendim elime aldım, sarığımla beraber götürdüm. Ve akşam da kararlaştırdım, onları naylon torbanın içine koydum. Getireyim diye yanı başıma koydum. İş tesadüfe havale edildiği için, yolu yarı ettiğimiz zaman anladım ki ben onları orada unutmuşum. İşte bugün sarıksız vaaz etmemin mânası, mahiyeti de bundan ibarettir." Sokakta yürürken arkadan bir araba çarpsa, buna da bir ihtimal tesadüf denebilir. Fakat araba çarpmadan önce başka bir arabanın durmaya çalışması, iki arabanın vuruşması, tam o anda yukarıdan bir meteorun arabanın önüne düşmesi, o arabaya yetişemeyen bir yolcunun geride kalması, şoförün o gün birine küfredip arabaya binmesi... Halkalar arttıkça tesadüf hakkını kaybeder; "En mütemerrit dahi iddia edecektir ki" bunlar tesadüfe verilemez.

"Sadece tek hâdise, şuurlu bir insan üzerinde tesadüfe bırakılsa böyle açıklar, böyle gedikler meydana gelir. Ya bu hâdiseler birbirine bağlı birkaç tane olursa tesadüfe ihtimal vermek cinnet ve cinayet işi olur."

IX — Matbaa ve ihtimal hesabı

Yarım milyon harf, bir kaside

Bir matbaa düşünelim: yarım milyon demir harf. Mürettipler harfleri alır, dizer; kitaplar basılır. Şimdi bu matbaaya bir rüzgâr girsin, harfleri devirsin. Rüzgârla devrilen harflerden bir kelime çıkabilir, bir ihtimal. On kelime, on cümle? "Yine de olabilir. Muhal-i vâzıh değil bu." Fakat: "Üçüncü adam gelse size dese ki: Bu yarım milyon harf devrildi. Hiçbir harf heder olmadan hepsi kelimelerle mevzun bir kaside meydana getirdi. Öyle bir kaside ki Kâbe'nin duvarına asılan Lebîd'in, İmruü'l-Kays'ın kasideleri onun yanında çok sönük kalır... dediği zaman siz diyeceksiniz ki: Evvelkilerine insafımın ifadesi ihtimal versem dahi, fakat bunu kabul etmem, esasen bütün safsatiyâtı kabul etmem demek olacağından, reddedeceksiniz onu."

Hocaefendi ihtimal hesabını da anlatıyor: On rakamdan bir bina yapmak, numaraları sırayla dizmek, tesadüfe göre on milyarda bir ihtimaldir. Yirmi iki taşla bin milyar defa bin milyarda bir. Kürsü, minder, sarık, insan: her biri ayrı bir irade ister. "Bütün bunların hepsini tesadüfe vermek, müspet fünunla karşı karşıya gelmek demektir."

X — Hücre, protein, atom

Bir proteinde kırk bin atom

Hücre, Arapçada oda demektir; insanın en küçük parçasıdır. Hücrenin temel yapısı proteindir; altı yedi element küçük odalarımızı kurar, protein dizileri meydana getirir. "Allah celle celâlühû tesbih taneleri gibi birbirine dizilmiş, protein dizilerinden bu hücreleri meydana getirmiş." Hocaefendi'nin 1975'te verdiği rakam: Tek bir protein parçasında kırk bin atom vardır; atomlar o kadar küçüktür ki on milyonu yan yana gelse bir milimetre eder.

Bu kırk bin atom bir araya gelecek, anlaşacak, öyle bir vaziyet alacak ki senin vücudunun küçük bir parçası, bir protein parçası olacak. "Ne demektir bu?" sorusunun cevabı bir sonraki misaldedir.

XI — Kırk bin kişilik ordu

Şuurlu ordu böyleyse, şuursuz atomlar?

Kırk bin kişilik bir ordu düşünün; bir kumandanı var, emir veriyor: Herkes beni hoşnut edecek elbiseyi giyecek, öyle silah kuşanacak, mangasında, taburunda yerini alacak. Fakat emirler biraz karışık. Kırk bin kişi bir araya gelince göreceksiniz: Kiminin başında yeşil bağlı, kiminde kırmızı, allı valalı bir şey; kimi evdeki ekmek bıçağını beline sokmuş, kimi mavzerle gelmiş. Karmakarışık, kozmopolit bir ordu. Neden? Kimsenin kimseden haberi yok.

Şuurlu insanların kırk bin kişilik bir ordu teşkil etmesi böyle muamma olursa, kırk bin şuursuz atomun bir araya gelip bir protein parçası olması nasıl kabul edilir? "...akıldan uzaktır ki ordunun mükemmel toplanmasına ihtimal vermeyen bir insan, kırk bin tane atomun bir araya gelecek böyle bir proteini teşkil etmesine ihtimal vermemelidir."

XII — Bir proteinin ihtimali

On üzeri yüz altmışta bir

"İşte bu nokta-i nazardan İsviçreli meşhur riyaziyeci, yani matematikçi Charles diyor ki: Bir tek proteinin, dikkat edin, bizim istediğimiz şekilde, bu bir tek proteinin, dizinin değil, meydana gelmesi, yani şu kırk bin tane atomun bir çorba olması, hücrede bir yemek olması, ihtimal hesaplarına göre on üssü yüz altmışa madrûb... ihtimallerden bir ihtimal ile olabilir. On üssü yüz altmış, okunmaz bu rakam. Yeryüzündeki kumları sıfır yapın, önüne bir rakam koyun, bu rakamın yanında küçük kalır." Lecomte du Noüy ise devam eder: "İnsan sadece bir proteinden ibaret değil. Yığın yığın proteinler tespih tanesi gibi bir araya geliyor" ve hücreyi kuruyor. Bir protein dizisinin oluşması için on üssü iki yüz kırk üçte bir ihtimal.

Hocaefendi'ye göre tesadüf, rastlantı dendiğinde mesele böyle kavranmalıdır. İnsan bir protein dizisi de değildir; hücrenin diğer elemanları, RNA'sı, DNA'sı, sitoplazması ele alınınca iş iyice karışır.

XIII — Zerre iki vech ile delâlet ediyor

Bir zerre, bin iş

"Eskiler zerre diyordu; zerre Arapçada atom demektir." Zerre, Vâcibü'l-Vücud'a iki yönden delâlet eder. Birincisi: Şuursuz atomun kendisine yüklenen ağır vazifeleri rahatlıkla yapması; kırk binin anlaşıp bir protein parçası kurması zerrenin gücüne, kuvvetine, ilmine, iktidarına verilecek şey değildir. İkincisi: Her bir zerre kâinattaki bütün hâdiselerle münasebettardır. Havadaki bir zerre televizyon resmini aksettirecekse başka zerrelerle anlaşacak; telsizdeki sesi taşıyacak; çiçeğin içine girme vazifesiyle gidecek; sizin sesinizi intikal ettiren bir rükün olacak. Bir zerre "yüz işi birden yapacaktır".

Halbuki biz zerrede ne güç, ne kuvvet, ne ilim düşünüyoruz. "Zerreye bu işleri vermek demek Allah'ın sıfatlarını vermek demektir. Lâ yeşğaluhû şe'nün an şe'nin" (bir iş O'nu başka işten alıkoymaz). Böylece zerre iki vech ile Allah'a delâlet eder ve her şey O'nu tesbih eder; "fakat siz işte bu arz ettiğim meseleleri bilmediğinizden zerrenin nasıl Allah'ı tesbih ettiğini bilemiyorsunuz."

XIV — Kör adam: fabrika ve kulübe

"Bu körü burada istihdam eden birisi vardır"

Daha önce arz edilen misalde bir âmânın rahleleri üst üste yığmasına belki bir ihtimal verilebilir. Fakat kâinattaki mesele karmakarışıktır: "Kâinattaki umumi meselelere geldiğimiz zaman tek bir hadiseyi dahi Allah'a vermeden o hadiseyi izah etmeye imkân ihtimal yoktur." Hocaefendi kör, sakat bir adamı Ford'un fabrikalarında çalışırken gösterir; sonra atomun ondan daha kör, daha sakat olduğunu söyler: taşın, toprağın, demirin yığıntısı. Fakat atom bu şuurlu işleri yapmaktadır; öyleyse "zerrenin kulağına fısıldayan, kanunuyla, nizamıyla fısıldayan birisi vardır. O, Allah'tır, Celle Celâluhû. İşte zerre Mevlevî gibi hareketiyle Allah'ın kendisine fısıldadığı bu şeyi tilâvet etmektedir."

Sonra kulübe misali: "Gözleri görmeyen beceriksiz, sakat bir adam küçük kulübeciğinde oturmuş. O kulübenin içine bir parça taş atılıyor, bir parça kemik atılıyor, bir parça pamuk atılıyor. Sonra bakıyorsunuz kulübenin öbür tarafından şeker çıkıyor, mücevher çıkıyor, patiskalar çıkıyor, kumaşlar çıkıyor. Hiç şüpheniz kalır mı ki bu işleri bu adam yapmıyor? ... Belki dersiniz ki bu körü burada istihdam eden birisi vardır." Burada Hocaefendi Bediüzzaman'dan mealen nakleder: "Senin üzerinde cereyan eden bir sürü şuurlu hadise, şuurkârâne meydana gelen o hadiseler kendileri şuurlu olmadığından gösteriyor ki onların arkasında bir zîşuur vardır ki bunlar o zîşuurun sanatıdır."

XV — Aynı atomlar, ayrı kalıplar

Mîzan

Ağzımızdan atomlar giriyor: ekmek kırıntısı, taş, demir, bakır, kireç. Hücrelere gidince kendilerine göre vaziyet alıyor, faydalı şeyler hâline geliyor. "Kâinatta Cenâb-ı Hak her şeyi aynı atomlardan yapıyor": hidrojenden uranyuma kadar ne kadar atom varsa kâinat bunlarla yapılmaktadır; "halbuki dikkat buyurun. Her şeyin şekli başkadır, mahiyeti başkadır, teşekkülü başkadır. Yani her şey ayrı kalıp istemektedir."

Hocaefendi Rahmân sûresini okur; Suat Yıldırım mealiyle: "Göğü bu âhenkle O yükseltti ve bu mîzânı koydu ki siz de ders alıp ölçü dışına taşmayasınız. Öyleyse siz de tartıyı adaletle yapın, sakın teraziyi, dengeyi aksatmayın!" (Rahmân 55:7-9). Hatibin ifadesiyle: "Allah göğe ve yere bir mizan koymuş. Sizi işte bu mizan altında kurduğu kâinatta gezdiriyor, dolaştırıyor." Proteinde ince hesap da buna bağlıdır: Bir ölçüyle faydalı olan, başka ölçüyle zararlıdır; sodyum ve klordan tuz olur, başka terkip zehir olabilir. "Böyle her şeyi mizanla yapan Allah'ın mizanlı yapmasına karşı, zinhar! Siz başı bozuk gibi hareket etmeyin, nizamsız hareket etmeyin."

XVI — Dünyadaki denge

Yer kabuğu, güneş, oksijen, eksen, Ay

Hocaefendi sırasıyla sayıyor: Küre-i arzın kabuğu birkaç ayak fazla olsaydı oksijeni yutacaktı, hayat olmayacaktı. Güneş bazen 149,5-150 milyon, bazen 135 milyon kilometre ötededir; mesafe biraz azalsa ya da artsa yeryüzünde hayat olmaz; yirmi bin mil yaklaşsa yanar, o kadar uzaklaşsa donarız. Havanın yüzde yirmi biri oksijendir; yüzde elli olsaydı her kıvılcım yangın olurdu. Dünyanın ekseni yirmi üç buçuk derece eğiktir; dik olsaydı bulutlar kutuplarda yığılır, yağmur yalnız kuzeye ve güneye yağardı.

Atmosfer biraz daha sığ olsaydı meteorlar Ay'a çarptığı gibi dünyaya çarpacaktı; biraz daha kesif olsaydı güneşin faydalı ışınları gelmeyecekti. Güneşi bir mecrada yürüten Allah dünyayı da yürütür; yörüngeden ufak bir sapma her şeyi fezaya fırlatır. Ay'ı orada takvimcilik yaptıran Allah'tır. Yeryüzünü bir sofra olarak hazırlayan O'dur; dünya, Merkür gibi bir yüzü daima güneşe dönük dönseydi öbür taraf cayır cayır yanacak, bu taraf belki donacaktı. "Küre-i arzı şekl-i hâzırıyla döndüren ve bunu bir nimet sofrası hâline getiren, her baharda çeşit çeşit nimetleriyle tezyin eden, insanların istifadesine takdim eden Allah'tır; bu da rastlantıya verilemez."

XVII — İki ders, bir netice

Allah'ın iradesi olmazsa bunların hiçbiri olmaz

"Evvelki derste nasıl maddenin sonradan yaratılmış olması ölçüsü, kıstasıyla Allah'ın kıdem ve bekasını, vücudunu arz etmiş, anlatmış olduk. Bu derste de Allah'ın ilmini, iradesini, Cenâb-ı Hakk'ın bir yönüyle de yine vücudunu anlatmış oluyoruz. Evet, Allah'ın iradesi olmasa bunların hiçbiri olmayacaktır. Bunu ilim söylüyor." İlmin söylediği bu şeylere ters düşen her şey reddedilmelidir.

Karşımıza bu hususlarda ihtisas yapmış kimseler çıkacaktır; tereddüdümüz olmasın: "Onların söylediği fakat neticeye varamadıkları sözlerdir. Biz onların söyledikleri bize anlattıkları şeylerden neticeye varıyoruz. Diyoruz ki: 'Bunları siz güzel naklediyorsunuz ama fakat rastlantılara, tesadüflere verilemez. Bunlar Allah'ın inayetiyle, iradesiyledir.'" Vaaz bir dua ile kapanır: Allah aldanmış, yanılmış nesilleri ıslah, irşad ve hidayet eylesin; bize anlayış, bunları idlâl eden kimselere insaf ve izan versin. "Hakikat çok büyük, çok muazzamdır. Allah kendisini vâzıh, açık anlatmaktadır. Kapalı hiçbir şey yoktur. Her şey şiddet-i zuhurundan gizlidir; ama körler bu işi görmemektedirler."

XVIII — Videonun yapılışı

Ses orijinal, görseller kodla

Ses, vaazın 28 Şubat 1975 tarihli orijinal kaydıdır (Çınar Medya); değiştirilmemiştir. Kaydın başındaki Arapça açılış duaları videoya alınmamıştır; vaaz besmele ve Bakara 2:21-22 ile başlar. Arapça okumalar ekranda Arapça harfle, altyazıda Suat Yıldırım mealiyle verilmiştir.

Görseller yapay zekâ (Anthropic Claude) ile kodla çizilmiş hareketli slaytlardır: dönen atom, elips yörüngede güneş ve dünya, kulübeye giren taş ve çıkan mücevher, kırk bin kişilik ordu... Ekranın altındaki altın şeritler, hatip cümleyi söylediği anda Risale-i Nur'daki karşılığını gösterir; mavi şeritler 1975 rakamlarının bugünkü değerini verir. Bunlar hatibin sözü değil, kaynak notlarıdır. Altyazı yedi dildedir.

Kavramlar

Kaynaklar